Klasik Türk Edebiyatında Dijital Uygulamalar başlıklı bu TÜBİTAK 2237-A eğitim etkinliği, dijital çağın sunduğu imkânlarla beşerî bilimlerin köklü birikimini buluşturmayı; Klasik Türk Edebiyatı alanında çalışan araştırmacıların dijital yöntem ve araçları uygulamalı biçimde tanımasını ve kullanabilir hâle gelmesini amaçlamaktadır.
Dijital beşerî bilimler, KTE araştırmalarında nicel veriyi, eleştirel sezgiyle birleştirerek hibrit araştırmalara olanak tanır. Eskiden sadece okumakla sınırlı kalan araştırmacılar, artık metinlerin dijital ağlarını, istatistiksel kalıplarını ve veri ilişkilerini incelemektedir. Bu dönüşüm, araştırmacının emeğini veri toplama gibi zaman alıcı işlerden alarak daha yaratıcı ve eleştirel alanlara yönlendirmeyi amaçlamaktadır.
Bu yeni yöntemler, geleneksel okuma (yakın okuma) yöntemlerini tamamen ortadan kaldırmaz; aksine, onlara yeni boyutlar ekleyen ve daha önce imkânsız görülen sorulara yanıtlar üretebilen bir ortak haline gelir. Metinler, yalnızca anlam düzeyinde değil; biçimsel, mekânsal ve tarihsel katmanlarıyla birlikte değerlendirilebilmektedir.
Dijital beşerî bilimlerin KTE araştırmalarını dönüştürme şekli, adeta bir arkeolojik kazı alanının yeniden haritalandırılmasına benzetilebilir. Geleneksel yöntemler (yakın okuma), toprağın yüzeyindeki veya hemen altındaki görünen kalıntıları incelerken, DBB yöntemleri (GIS, SAA, Metin Madenciliği) gelişmiş radar ve katmanlama tekniklerini kullanarak, yüzeyin altında gizli kalmış, bağlantıları kopmuş ya da gözden kaçmış karmaşık yapıları (ilişki ağları, mekânsal yoğunluklar, metinsel varyantların istatistiksel şeceresi) görünür ve ölçülebilir hale getirir. Bu sayede, araştırmacı artık sadece eseri değil, eserin üretildiği ve dolaştığı bütün ekosistemi analiz etme gücü kazanır.
Türkiye’de Dijital Beşerî Bilimler ekseninde yürütülen çalışmalar, son yıllarda önemli bir akademik birikim oluşturmuştur. Bu bağlamda, İstanbul Medeniyet Üniversitesi ev sahipliğinde 7–9 Eylül 2022 tarihlerinde gerçekleştirilen III. Uluslararası Osmanlı Araştırmaları Kongresi (OSARK) ve bu kongreden doğan, Yunus Uğur (Bu eğitim etkinliğinde hem danışma kurulu hem düzenleme kurulunda yer almaktadır.) editörlüğünde yayımlanan Dijital Beşerî Bilimler ve Osmanlı Çalışmaları adlı eser, dijital yöntemlerin Osmanlı araştırmalarına uygulanabilirliğini ortaya koyan öncü çalışmalardandır. Osmanlı Türkçesi metin tanıma, veri tabanları ve sosyo-mekânsal analizler gibi konular aracılığıyla bu çalışmalar, Klasik Türk Edebiyatı araştırmaları için de önemli bir yöntemsel zemin sunmuştur.
Yine bu etkinliğin hem danışma kurulu hem düzenleme kurulunda yer alan İsmail Güleç, Yunus Uğur, Sümeyye Akça gibi araştırmacılar mezkur kongreden hareketle Klasik Türk Edebiyatı alanındaki ihtiyacı görerek 28 Kasım 2024 tarihinde Marmara Üniversitesi ev sahipliğinde Dijital Beşeri Bilimler ve Türk Edebiyatı Araştırmaları Çalıştayı’nı düzenlemişlerdir. Söz konusu çalıştayda sunulan bildiriler, daha sonra İsmail Güleç, Seda Demir ve Sevnur Gizem Doruk editörlüğünde yayımlanan Klasik Türk Edebiyatında Dijital Uygulamalar adlı kitapta bir araya getirilmiştir. Bu kitap ve çalıştay, Klasik Türk Edebiyatı alanında dijital yöntemlerin kuramsal imkânlarını tartışan ve örnek uygulamalar sunan öncü bir girişim niteliği taşımaktadır.
Ancak bu nitelikli çalışmalar, ağırlıklı olarak bilimsel bildiriler ve kuramsal tartışmalar etrafında şekillenmiş; katılımcılara yönelik sistematik, uygulama temelli ve eğitim odaklı bir model sunmamıştır. Ayrıca üretilen bilgi ve yöntemler, sınırlı bir akademik çevreye ulaşabilmiştir. Bu TÜBİTAK 2237-A eğitim etkinliği söz konusu akademik birikimi tamamlayıcı ve yaygınlaştırıcı bir yaklaşımla ele alarak, dijital yöntemleri Klasik Türk Edebiyatı araştırmalarının okuma–şerh–analiz–sunum süreçlerine doğrudan entegre eden uygulamalı bir eğitim modeli sunmaktadır. Proje; katılımcıların pasif dinleyici değil, aktif üretici olduğu; eğitim sonunda dijital şerh, kavram haritası veya küçük ölçekli dijital uygulamalar gibi somut çıktılar üretmeyi hedefleyen bir yapıda tasarlanmıştır.
Bu yönüyle proje III. Uluslararası Osmanlı Araştırmaları Kongresi’nde ve Dijital Beşeri Bilimler ve Türk Edebiyatı Araştırmaları Çalıştayı’nda elde edilen öncü akademik birikimi tamamlayıcı ve yaygınlaştırıcı bir işlev üstlenmektedir. Alandaki dijitalleşme ihtiyacına doğrudan cevap vermekte; daha önce tartışılan dijital yaklaşımları pedagojik bir çerçeveye oturtarak sürdürülebilir bir araştırma ve eğitim pratiğine dönüştürmektedir.
Bu doğrultuda eğitimin temel amacı şudur:
1. Nicel Yöntemlerin Entegrasyonu: Klasik edebiyat çalışmalarında geleneksel filolojik ve yoruma dayalı yaklaşımların ötesine geçilerek, nicel yöntemlerin ve veri analizinin araştırma süreçlerine entegrasyonunu sağlamak.
2. Veri Erişimini Kolaylaştırma: Arşiv kayıtlarının dijitalleştirilmesi, metin madenciliği ve veri görselleştirme gibi yöntemlerle akademik çalışmaların daha hızlı ve kaliteli bir konuma ulaşmasını sağlamak.
3. Yenilikçi Analiz İmkânları Sunma: Sosyal ağ analizleri, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve yapay zekâ destekli uygulamalar gibi teknikler vasıtasıyla edebiyatın tarihsel ve kültürel bağlamına dair farklı ve özgün yorumlanma imkânı sunmak.
4. Dijital Okuryazarlığı Geliştirme: Katılımcıları, Arap harfli metinlerin otomatik transkripsiyonu, veri tabanı kullanımı (TEİS, İSAM, LEHÇEDİZ) ve dijital metin kodlama (TEI) konularında donanımlı hâle getirmek.
Proje, Zoom gibi dijital bir platform üzerinden çevrim içi olarak yürütülerek mekân ve zaman sınırlılığını ortadan kaldırmakta; farklı üniversitelerden, farklı kariyer aşamalarındaki akademisyenlerin eğitime eşit biçimde erişimini mümkün kılmaktadır. Kullanılan platformun kendisi, projenin içeriğiyle yöntemsel bir uyum göstermekte; böylece dijitalleşme yalnızca bir konu değil, aynı zamanda doğrudan deneyimlenen bir pratik hâline gelmektedir.
Hazırlanan ders programı, dijital arşivler, metin dijitalleştirme, sosyal ağ analizi, CBS ve yapay zekâ gibi araçların somut uygulamalarla ele alındığı bütüncül bir yapı sunmaktadır. Bu sayede katılımcılar, edindikleri bilgileri kendi araştırmalarına doğrudan aktarabilecek donanıma sahip olacaklardır.
Çevrim içi yürütülen eğitim, daha fazla katılımcıya ulaşma imkânı sağladığı gibi; disiplinler arası etkileşimi güçlendirerek Klasik Türk Edebiyatı çalışmalarında ortak bir dijital farkındalık ve yöntem birliği oluşmasına katkı sunacaktır.
Projenin sürdürülebilirliği, içerik ve yöntem bütünlüğü üzerine inşa edilmiştir. Eğitim sürecinde tanıtılan dijital araçlar (veri tabanları, HTR sistemleri, TEI, CBS ve yapay zekâ destekli uygulamalar), katılımcıların proje sonrasında da bağımsız olarak kullanabilecekleri, güncellenebilir ve açık erişimli sistemlerdir.
Eğitim sonunda kazanılan dijital okuryazarlık, katılımcıların hem bireysel akademik çalışmalarında hem de ileride yürütecekleri projelerde çoğaltılabilir bir etki üretmesini mümkün kılacaktır. Ayrıca çevrim içi eğitim modeli, benzer içeriklerin ilerleyen dönemlerde yeniden uygulanabilmesine ve farklı hedef gruplara uyarlanabilmesine olanak tanıyarak projenin uzun vadeli etkisini güçlendirmektedir.
Özetle, bu eğitim etkinliği, TÜBİTAK 2237-A programının temel hedefleriyle doğrudan örtüşen biçimde, belirli bir bilimsel alanda ortaya çıkmış güncel yöntem ve araçları genç araştırmacılara yönelik, uygulama temelli ve yapılandırılmış bir eğitim modeli aracılığıyla aktarmayı amaçlamaktadır. Eğitim programı; kuramsal bilgi sunumunun ötesine geçerek katılımcıların dijital yöntemleri bizzat deneyimlemesini, bu yöntemleri kendi akademik çalışmalarına uyarlamasını ve eğitim sonunda somut dijital çıktılar üretmesini hedeflemektedir. Çevrim içi yürütülmesi sayesinde farklı üniversitelerden lisansüstü öğrenciler ve erken kariyer araştırmacılarına eşit erişim imkânı sunan proje, 2237-A’nın bilimsel kapasite geliştirme, yöntemsel yetkinlik kazandırma ve akademik yaygın etki oluşturma hedeflerine doğrudan katkı sağlamaktadır. Bu yönüyle proje, belirli bir araştırma alanında oluşmuş akademik birikimi yeniden üretmeyen; aksine bu birikimi eğitim yoluyla yaygınlaştıran, çoğaltan ve sürdürülebilir hâle getiren bir bilimsel etkinlik olarak 2237-A programının ruhuna uyum göstermektedir. Etkinliğin Kapanış Oturumunda katılımcılardan anket yoluyla (en çok hangi dersin ihtiyaçlarını karşıladığı vb. sorular üzerinden) eğitimi değerlendirmeleri istenecektir. Oturumun son kısmında da katılımcıların sözel olarak geridönüşleri alınacaktır. Elde edilen bu bilgiler çerçevesinde hazırlanan bir değerlendirme çalışmasının ulusal/uluslarası bir kongre/konferans/sempozyum gibi bir bilimsel etkinlikte bildiri olarak sunulması hedeflenmektedir.
Kaynakça
Aladağ, F. (2020). Dijital beşerî bilimler ve Türkiye araştırmaları: Bir literatür değerlendirmesi. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 18(36), 773-796
Güleç, İ., Demir, S., & Doruk, S. G. (Ed.). (2025). Klasik Türk Edebiyatında Dijital Uygulamalar. DBY Yayınları
Uğur, Y. (Ed.). (2023). Dijital Beşerî Bilimler ve Osmanlı Çalışmaları. Vakıf Bank Kültür Yayınları.